Prawna instytucjonalizacja partii politycznych

Prawna instytucjonalizacja partii politycznych oznacza normowanie przepisami prawnymi tych odcinków działalności partii politycznych, które w danych warunkach ustrojowych uznane są za kluczowe.

Hans Kelsen (1881-1973), świadomy kluczowej roli partii politycznych w ustroju demokratycznym, był „ojcem” prawnej instytucjonalizacji partii politycznych. Rozumiał, jak ważna dla demokracji jest wielopartyjność oraz odrębność organizacji partyjnej i państwowej. Ostrzegał, że demokratyczne państwo partyjne może zmienić się w dyktaturę – dyktaturę partii. Wystarczy, gdy jedna partia zdobywszy władzę w sposób demokratyczny, pozbawi metodami demokratycznymi realnego wpływu na nią – na władzę – wszystkie pozostałe partie. Akcentował niebezpieczeństwo kreowania woli państwa przez jeden ośrodek decyzyjny. Ukazał jak stopniowo następuje fuzja państwa i partii. Przejawem tego procesu jest skrajne upartyjnienie aparatu państwowego. Symptomatyczne jest obsadzenie wszystkich instytucji z „klucza partyjnego”. (H. Kelsen, Państwo monopartyjne, s. 21-23, http://rossica.ibl.waw.pl/teksty/3095.pdf ) Ostatecznie dochodzi do ścisłego zespolenia organizacji państwowej i partyjnej. Lider partii władzy może stanąć na czele rządu lub nie pełnić żadnej oficjalnej funkcji w państwie. Kelsen odniósł się do doświadczeń włoskiego i niemieckiego faszyzmu oraz bolszewizmu w Rosji. Teorię państwa partyjnego sformułował w okresie międzywojennym, ponieważ wówczas powstały partie totalitarne.
Kryzys gospodarczy nakładał się na skutki I wojny światowej. Całe grupy społeczne były zagrożone degradacją. Zwłaszcza wojskowi i urzędnicy z niepokojem obserwowali praktyki demokracji. Denerwowały ich przewlekłe procedury rządzenia. Właśnie do nich przemawiały argumenty, że potrzebne są rządy silnej ręki.

Demokracja opiera się na poddanej rygorom prawa działalności partii politycznych. Zasadnicze funkcje partii politycznych to: funkcja wyborcza i funkcja rządzenia. Regulacje prawne dotyczące tych obszarów znajdują się w ordynacjach wyborczych. W związku z tym, że partie polityczne mają swoje reprezentacje w parlamencie, regulamin parlamentarny wskazuje, iż minimalna ilość posłów zgłaszających wniosek musi pokrywać się z liczebnością najmniejszej frakcji.

Przykładem instytucjonalizacji incydentalnej jest m.in. ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1541, 2020, z 2020 r. poz. 374.), której art. 65 ust. 1-7 ogranicza działalność polityczną i społeczną żołnierzy odbywających czynną służbę wojskową. Podobne ograniczenia znajdziemy w ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 365, 288, 875, 1086.). Z treści art. 32d. § 1. dowiemy się, że: ze stanowiskiem dyrektora sądu oraz zastępcy dyrektora sądu nie można łączyć przynależności do partii politycznych ani pełnienia funkcji publicznych. Natomiast art. 88a. § 1. zobowiązuje sędziego do złożenia pisemnego oświadczenia o aktualnym i przeszłym członkostwie w partii politycznej.

Instytucjonalizacją o charakterze kompleksowym są akty normatywne w całości poświęcone działalności partii politycznych. Praktyka uchwalania ustaw o partiach politycznych sięga l. 30 XX w. Około 1934 r. w Urugwaju uchwalono The new Political Parties Law. W państwach latynoamerykańskich często normowano każdy szczegół życia społecznego. W okresie powojennym, tam gdzie państwa o tradycjach demokratycznych regulowały pewne sprawy na drodze zwyczaju politycznego, kraje o odmiennym doświadczeniu ustrojowym, np. Birma czy Turcja potrzebowały przepisu. Ustawy o partiach politycznych najwcześniej przyjęto w Niemczech, Hiszpanii i Grecji, gdzie instytucjonalizacja ściśle wiązała się z niezatartą pamięcią o okresie rządów monopartyjnych, rządów totalitarnych. Dla państw europejskich wzorcową stała się ustawa uchwalona, po dwunastu latach debatowania, w 1967 r. w Republice Federalnej Niemiec.

Druga fala prawnej instytucjonalizacji wiąże się z upadkiem systemu komunistycznego i chęcią zabezpieczenia przed monokracją państw mających za sobą doświadczenie tego reżimu totalitarnego. Znamienny jest zakaz posiadania jednostek organizacyjnych partii politycznych w zakładach pracy. Niestety zawsze znajdą się politycy i politykierzy tęskniący za POP[1.]. Jednak to, co pluralistyczne i demokratyczne nie jest gorsze niż to, co monokratyczne i z gruntu ideologiczne!